Istor ar brezhoneg

Gant an Assimil (1975) e teu war wel un trede doare-skrivañ, e bal dezhañ sevel a-du an daou zoare-skrivañ all. Loc’het en doa Per Dener emvodoù e Karaez evit kaout un diskoulm etre an daou du. Votet e oa bet an adreizhoù :

• zh
• (i)lh e-lec’h ll ar skolveurieg
• w e-lec’h ar v leoneg (piw, marw, tewel)
• kensonennoù dibenn dous (gand, ewid…)
• diforc’h etre s (distaget /z/ pertout ha z (/z/ na veze distaget nemet e Bro-Leon)
• ebarzhiñ ar ss /s/, evel e krennvrezhoneg (plassenn, tress)

Gallout a reer goulenn perak n’eo ket bet degemeret ar sistem-se – ennañ strizhded skiantel kreñvoc’h eget er sistemoù all. Estreget un nebeud elfennoù e veze adkemeret gantañ kinnigoù kengejus G. Berthou-Kerverzhioù, Alan Raude hag O. Mordrel. Evit bezañ klok, menegomp Jules Le Roux hag en doa hizivaet, en e Roman de Peredur, adalek 1923, doare-skrivañ ar c’hrennvrezhoneg. N’eo ket bet heuliet an arbennigourien-se.

Lavaret e moa ma-unan da F. Morvannou (aozer an Assimil), ma loc’he an doare-skrivañ nevez-se, e oa ret krouiñ un ti-embann hag embann meur a levr. Embann a rae ar peurunvan tost 95% an embannadurioù brezhoneg. Lakaet he deus ganedigezh Diwan, hag a implije ar peurunvan, ar feur-se da grskiñ c’hoazh, ha ral e oa an embannadurioù skrivet gant doareoù-skrivañ all.

Forzh penaos e oa re ziwezhat dija. Echuet e oa bet adreizhoù bras sistemoù reizhskrivañ ar yezhoù all a-raok ar brezel pe diouzhtu goude.

Ar sell ouzh ar yezh vodern

Ur spered zo hag a ziforc’h an daou du eus reizhskrivañ KLTG a-vremañ – daoust e tostont un nebeud skrivagnerien kentoc’h ouzh  an hini gentañ, diskibl fall Roparz Hemon, eget an daou all : ar sell ouzh ar yezh vodern.

Goude bezañ bet ul lennegezh pinvidik betek an 16vet kantved en deus bet skrivet ar brezhoneg gant levrioù a zevosion, en ur yezh paour ha gallekaet, abaoe 1650 betek deroù an 20vet kantved. E-keit-se e voe adroet gant ar yezhadurourien Grégoire de Rostrenen ha Dom Le Pelletier (1663-1733) ur ster klasel d’ar brezhoneg hag adebarzhiñ gerioù kozh. Heuliet e voent gant Ar Gonidec, F. Vallée (1860-1949), R. Hemon (1900-1980) etre tud all.

Fellout a ra da zalc’hidi an doareoù-skrivañ skolveurieg hag etrerannyezhel, evit al lodenn vrasañ, chom gant ur yezh poblek, graet pidjin anezhi gant ma mamm hec’h-unan (1906-1996). Implijet e veze c’hoazh razh (hag holl), trugarez… gant ar rummadoù ganet a-raok 1914. Ne vez anavezet nemet gant ar re yaouank hiziv tout ha mersi – ouzhpennet bras dezhañ… evit seblantiñ brezhonekoc’h ! Gallout a reer keñveriañ an elzaseg a-vremañ, hag a lâr ivez “mersi” evit en em ziforc’hañ diouzh an alamaneg – met diouzh petra e fell deomp en em ziforc’hañ e brezhoneg ?

Adebarzhet he doa Skol Gwalarn gerioù kozh ha ne veze ket implijet abaoe ar Grenn-Amzer (poell, meiz…) ha kenaozet kalz nevezc’herioù. Y-B Kalloc’h en doa digoret an hent en ur adkemer ar ger krennvrezhoneg diougan, gant ar ster “prophétie” (tra ma ne dalveze nemet “présage, annonce (de pluie” en un doare rannyezhel), an henvrezhoneg dihuz “consolation”, dianav en testennoù abaoe ur milved. Amprestet en deus L. Herrieu meur a c’her eus ar c’hembraeg (anien, awen, delwenn…).

Kodet en deus F. Vallée implij ar rakgerioù ha lostgerioù – o deus graet eus hor yezh unan eus ar pinvidikañ. Kendalc’het o deus ar skrivagnerien da vagañ ar yezh vodern evit sevel ur yezh gouest da gevezañ ar re all betek o modernelezh. Chom a ra ur gudenn gant gouzout ma fell d’ar yezherien·ezed chom gant ur yezh rannet – ouzh unvaniezh an holl yezhoù lennegel – ha gant ur geriaoueg peizant ha krennamzerel.

Kroget mat eo argerzh ar vodernelaat gant ar yezh, kent ha ma implij aduerien·ezed ar yezh poblek gerioù kozh pe nevezc’herioù en ur soñjal eo ar yezh a-vepred.

E-keit-se e kendalc’he ar yezh d’en em rannañ : da heul brezel 14-18, da heul ar brezel diwezhañ, da heul dont war wel ar skinwel. Anavezet e veze gant ar rannyezhoù, kelennet gant ar c’hatekiz, ar pedennoù hag ar c’hantikoù, ur stumm klasel, standard (cf gwenedeg kelennet er c’hloerdi bihan). Bremañ ne chom nemet teodyezhoù lec’hel.

“Gant poan ha glac’har”, evel em eus skrivet da brezidant Dihun, em eus merzet e oa daou brogramm ar bloavezh-mañ gant Festival Bro Gwened, skrivet gant daou reizhskrivañ disheñvel, oc’h implijout gerioù kenforc’hus. “Pegoulz e vo tapet dameuc’h gant ar Vretoned ?” a vije lavaret Anjela Duval adarre. Ur “vantell fall”  evit ur yezh eo atav ur reizhskrivañ. Forzh peseurt fromoù, abegoù spered a vefe, eo ret soñjal er studierien·ezed ha dreist-holl er vugale. Ma vez implijet doareoù-skrivañ ha geriaouegoù disheñvel gant pep strollad kelenn, petra a vo graet gant ar brezhoneg ? Poent eo soñjal ennañ.

Er c’hantved ma vevomp ne c’hall yezh ebet, dreist-holl ur yezh vinorel, chom gant daou zoare-skrivañ. Chañs ar gwenedeg zo gant un unvaniezh, gant treuzkas e binvidigezh er yezh voutin. Mod-all e vefe kondaonet. Ha, m’eus aon, ar peurrest gantañ.” (Per Dener, Au sujet de l’orthographe bretonne, 1958).

« Au siècle où nous vivons, aucune langue, à plus forte raison une petite langue, ne peut se payer le luxe de deux orthographes. La chance du vannetais réside dans l’unification, dans la transposition de toutes ses richesses en langue commune. Sinon, il est condamné. Et, j’ai bien peur, tout le reste avec. » (Per Denez, Au sujet de l’orthographe bretonne, 1958).